Zaimki: rodzaje, odmiana i najczęstsze błędy w zdaniach

Czym są zaimki i dlaczego są tak ważne w zdaniach?

Definicja zaimka w prostych słowach

Zaimki to taka część mowy, która zastępuje inne wyrazy: rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki, a nawet całe zdania. Dzięki nim język jest zwięzły, naturalny i nie brzmi sztucznie. Zamiast powtarzać wciąż te same słowa, używamy krótkich form: on, ona, to, ten, tamten, jaki, który, ile, coś, nikt.

Zaimki nie nazywają bezpośrednio osób, rzeczy czy cech, lecz wskazują na nie w kontekście wypowiedzi. Kogo oznacza „on”? Zależy od zdania i wcześniejszego kontekstu. Właśnie ta „ruchomość” znaczenia sprawia, że zaimki są jednocześnie bardzo wygodne i bardzo zdradliwe – łatwo o błędy.

Jaką rolę pełnią zaimki w zdaniu?

Zaimki:

• zastępują powtarzające się wyrazy – „Kasia kupiła książkę. Ona jest ciekawa” (zamiast: „Książka jest ciekawa”);
• łącza zdania i fragmenty wypowiedzi – „To, co powiedziałeś, było ważne”;
• podkreślają relacje między elementami – „Ten chłopak, który siedzi z tyłu, zna odpowiedź”;
• wprowadzają ogólniki i uogólnienia – „Każdy popełnia błędy”, „Nikt nie jest doskonały”;
• pozwalają na skróty myślowe – „To nie jest dobre rozwiązanie”.

Bez zaimków zdania byłyby rozwlekłe, mało naturalne i trudne w odbiorze. Jednocześnie błędne użycie zaimka często sprawia, że wypowiedź staje się niejasna lub wręcz śmieszna.

Najważniejsze cechy zaimków

Zaimki dziedziczą część cech gramatycznych od wyrazów, które zastępują. Mogą więc odmieniać się przez:

• przypadki – np. ja, mnie, mnie, mnie, mną, mnie;
• liczbę – np. ten – ci, ja – my;
• rodzaje – np. mój, moja, moje;
• osoby – np. ja, ty, on, my, wy, oni.

Kluczowy jest związek zaimka z wyrazem, do którego się odnosi. To on decyduje o tym, jak zaimek trzeba odmienić, w jakim rodzaju, liczbie i przypadku go użyć oraz czy w ogóle jest w zdaniu potrzebny.

Rodzaje zaimków w języku polskim

Podział funkcjonalny – co zaimek „zastępuje”?

Najprostszy podział zaimków opiera się na pytaniu: co zaimek zastępuje w zdaniu. Wyróżnia się głównie:

• zaimki rzeczowne – zastępują rzeczowniki, np. ja, ty, on, ktoś, to, nikt;
• zaimki przymiotne – zastępują przymiotniki, określają cechę lub przynależność, np. mój, twój, ten, jakiś, każdy, żaden;
• zaimki liczebne – zastępują liczebniki, np. ile, tyle, kilka, niejeden;
• zaimki przysłowne – zastępują przysłówki, czyli okoliczności miejsca, czasu, sposobu, np. tu, tam, wtedy, tak, tyle (w innym kontekście: liczebny).

Ten podział jest szczególnie przydatny przy odmianie, bo zaimki przejmują część zasad odmiany odpowiedniej klasy: rzeczownikowej, przymiotnikowej lub liczebnikowej.

Podział znaczeniowy – co wyraża zaimek?

Patrząc na znaczenie, zaimki można podzielić na kilka głównych grup:

• osobowe – wskazują osoby mówiące, słuchające lub omawiane: ja, ty, on, ona, ono, my, wy, oni, one;
• dzierżawcze – wyrażają przynależność: mój, twój, nasz, wasz, jego, jej, ich, swój;
• wskazujące – kierują uwagę na konkretny obiekt: ten, tamten, ów, taki, to, tamto;
• zwrotne – wracają do podmiotu: się, sobie, siebie;
• pytajne – wprowadzają pytania: kto, co, jaki, który, czyj, ile;
• względne – łączą zdania podrzędne: kto, co, jaki, który, czyj, ile (tu pełnią inną funkcję niż w pytaniach);
• nieokreślone – wskazują ogólnie, bez precyzji: ktoś, coś, jakiś, któryś, czyjś, niektórzy, każdy, nikt (część z nich bywa też klasyfikowana jako ogólne lub przeczące);
• upowszechniające/ogólne – odnoszą się do całych zbiorów: każdy, wszyscy, cokolwiek, ktokolwiek;
• przeczące – zanegowana obecność: nikt, nic, żaden, nijaki.

Ten podział ma znaczenie przy analizie składni, ale też przy typowych błędach – np. myleniu zaimków każdy i wszyscy czy nadużywaniu zaimków nieokreślonych typu jakieś, coś, trochę.

Zaimki osobowe jako trzon systemu

Zaimki osobowe tworzą podstawowy szkielet komunikacji. To one mówią, kto jest podmiotem zdania, kto wykonuje czynność, kto jest odbiorcą wypowiedzi. W języku polskim zaimki osobowe nie zawsze muszą być wyrażone, ponieważ informację o osobie często zawiera sama forma czasownika: „Czytam” = „Ja czytam”. Mimo to w wielu sytuacjach wypowiadamy je, aby:

• podkreślić kontrast – „Ja zrobiłem swoją część, a ty?”;
• usunąć dwuznaczność – „On powiedział, że on przyjdzie” (kto konkretnie?);
• dodać emocji – „Ja tego nie zrobię!”;
• zachować rytm lub strukturę zdania.

W poprawnym zdaniu zaimki osobowe powinny być używane świadomie, a nie automatycznie. Nadużywanie ich prowadzi do stylu ciężkiego, nienaturalnego, przypominającego tłumaczenia z języków, w których zaimki osobowe są obowiązkowe (np. z angielskiego).

Odmiana zaimków osobowych i typowe pułapki

Odmiana zaimków: ja, ty, my, wy

Pierwsza i druga osoba (liczba pojedyncza i mnoga) odmienia się w dość regularny sposób, ale i tu pojawiają się pułapki. Poniżej zestawienie w tabeli:

Formy krótkie (mi, ci, cię) i długie (mnie, tobie, ciebie) nie są dowolne. Z grubsza:

• formy krótkie (mi, ci, cię) występują najczęściej w środku zdania, w szybszej, potocznej wymowie: „Daj mi to”, „Lubię cię”;
• formy długie (mnie, tobie, ciebie) używa się w pozycji akcentowanej, na początku zdania, w podkreśleniu: „Mnie to mówisz?”, „Ciebie szukam od godziny”.

Błędem jest natomiast mieszanie ich w sytuacjach mocno oficjalnych, gdzie lepiej unikać zbyt potocznych skrótów lub przesadnej emfazy, jeśli nie ma ku temu powodu.

Odmiana zaimków: on, ona, ono, oni, one

Zaimki trzeciej osoby są bardziej złożone, bo zależą od rodzaju i liczby. Przykładowo:

Formy krótkie (go, mu) zachowują się podobnie jak mi, ci: występują raczej w środku zdania, w szybkiej mowie: „Widziałem go”, „Powiedz mu”. Formy pełne (jego, jemu) lepiej sprawdzają się w języku oficjalnym oraz w miejscach, gdzie trzeba położyć nacisk: „Jemu zaufaj, nie mnie”.

Specyfika enklityk: mi, ci, go, mu, się

Formy takie jak mi, ci, go, mu, się nazywa się enklitykami. Zwykle nie występują na początku zdania, „doczepiają się” do innych wyrazów. Naturalne są konstrukcje:

• „Daj mi spokój”;
• „Powiedz mi prawdę”;
• „Kupiłem go wczoraj”;
• „Nie martw się”;
• „Widziałem cię”.

Bardzo nieporadne brzmiałoby zdanie: „Mi kupił prezent” zamiast „Mnie kupił prezent”, choć w mowie potocznej wiele osób tak mówi. W języku pisanym i w sytuacjach bardziej oficjalnych warto trzymać się zasady:

• na początku zdania – formy pełne: mnie, tobie, jemu;
• w środku zdania – dopuszczalne formy krótkie, ale nie w przesadnej ilości.

Najczęstsze błędy w odmianie zaimków osobowych

Kilka typowych potknięć:

• „Tobie ci kupiłem” – podwójny zaimek w tej samej funkcji; poprawnie: „Tobie kupiłem” albo „Ci kupiłem”.

Błędy składniowe z zaimkami osobowymi

Przy zaimkach osobowych problemy wynikają nie tylko z odmiany, lecz także z ich miejsca w zdaniu i podwajania funkcji. Kilka użytecznych zasad porządkuje sprawę:

• nie dublujemy jednej funkcji składniowej dwoma zaimkami – „Jej jej dałem prezent” jest niepoprawne, poprawnie: „Jej dałem prezent” lub „Dałem jej prezent”;
• jeżeli w zdaniu jest kilka zaimków, zachowujemy stałą kolejność: najpierw się, potem celownik (mi, ci, mu, jej, nam, wam, im), na końcu biernik (mnie, cię, go, ją, nas, was, ich, je): „Nie się mu przedstawiaj” → lepiej: „Nie przedstawiaj mu się”.

Typowe zdania, które brzmią nieporadnie albo niezgodnie z normą:

• „Mi się wydaje, że…” → poprawniej: „Mnie się wydaje, że…” lub w ogóle bez zaimka: „Wydaje mi się, że…”;
• „Ich ich spotkałem w sklepie” → poprawnie: „Ich spotkałem w sklepie” lub „Spotkałem ich w sklepie”.

Zaimki grzecznościowe: Pan, Pani, Państwo

W języku oficjalnym i uprzejmym wyjątkową rolę pełnią zaimki Pan, Pani, Państwo oraz ich liczby mnogie: Panowie, Panie. Choć mają formę rzeczowników, w zdaniu działają jak zaimki osobowe drugiej osoby.

Odmieniają się jak rzeczowniki osobowe, lecz w piśmie zazwyczaj zapisujemy je wielką literą, gdy odnoszą się konkretnie do adresata:

• „Czy Pan już skończył?”;
• „Dziękuję Pani za pomoc”;
• „Czy Państwo się nie zgubili?”;
• „Proszę, usiądą Panowie”.

Warto pilnować zgodności formy czasownika z „ukrytą” osobą:

• nie: „Czy Pani poszłaś już do lekarza?”;
• tak: „Czy Pani poszła już do lekarza?”.

Formalnie mówimy więc per trzecia osoba, choć sens jest jak w zwrocie „ty/wy”.



Zaimki dzierżawcze i zaimek „swój”

Podstawowe formy i zgodność w rodzaju

Zaimki dzierżawcze określają, do kogo coś należy. Najważniejsze to: mój, twój, nasz, wasz, jego, jej, ich, swój. Zwykle:

• mój, twój, nasz, wasz – odnoszą się do osoby mówiącej lub rozmówcy;
• jego, jej, ich – do osób trzecich;
• swój – wraca do podmiotu zdania.

Zaimki przymiotnikowe, w tym dzierżawcze, muszą zgadzać się z rzeczownikiem w rodzaju, liczbie i przypadka:

• „moja książka”, „mój zeszyt”, „moje dziecko”;
• „naszego psa”, „naszej kotki”, „naszych dzieci”.

Błędy zwykle pojawiają się, gdy mieszamy rodzaje albo przenosimy wzór z jednego na drugi: „*mója koleżanka” zamiast „moja koleżanka” to prosty przykład nieprawidłowej analogii.

„Swój” a „mój/twój/jego” – zasada podmiotu

Zaimek „swój” jest jednym z najczęściej mylonych. Jego zadanie jest proste: odnosi się do podmiotu zdania. Jeżeli właścicielem jest podmiot, używamy „swój”, a nie „jego”, „jej” czy „ich”:

• „Janek zabrał swoją książkę” – książka należy do Janka (podmiot);
• „Janek zabrał jego książkę” – książka należy do jakiegoś innego mężczyzny;
• „Ona kupiła swoje mieszkanie” – mieszkanie jest jej własnością;
• „Ona kupiła jego mieszkanie” – mieszkanie należy do „jego”, nie do „niej”.

Ten sam mechanizm dotyczy liczby mnogiej:

• „Dzieci posprzątały swoje zabawki” – każde posprzątało te zabawki, które do niego należały;
• „Dzieci posprzątały ich zabawki” – zabawki należały do jakichś innych osób (np. do kolegów z sąsiedztwa).

Najczęstsze błędy z „swój”

Kłopoty pojawiają się wtedy, gdy w zdaniu jest kilku potencjalnych „właścicieli” i łatwo o niejasność.

• „Spotkałem Marka z żoną i poznałem jego siostrę” – czyją? Marka czy jego żony?;
• „Spotkałem Marka z żoną i poznałem ich siostrę” – również niejasne;
• „Spotkałem Marka z żoną i poznałem ich wspólną siostrę” – dopiero tu kontekst jest klarowny.

Jeśli podmiot jest jednoznaczny, „swój” działa najlepiej:

• „Student oddał swoją pracę licencjacką”;
• „Rodzice martwią się o swoje dzieci”.

Częsty błąd: zastępowanie „swój” innymi zaimkami, gdy mowa właśnie o podmiocie:

• nie: „Ja dbam o moje zdrowie” – poprawne formalnie, ale cięższe stylistycznie;
• lepiej: „Dbam o swoje zdrowie”.

Przy zmianie szyku „swój” ratuje przed dwuznacznością:

• „Powiedziała koleżance, że lubi swoją pracę” – wiadomo: swoją, czyli tego, kto jest podmiotem („ona”);
• „Powiedziała koleżance, że lubi jej pracę” – tu mowa o pracy koleżanki.

Zaimki wskazujące i ich użycie w zdaniach

Ten, tamten, ów – wskazywanie w przestrzeni i tekście

Zaimki wskazujące (ten, ta, to, tamten, tamta, tamto, ów, owa, owo, taki) lokalizują obiekt w przestrzeni, czasie lub w strukturze wypowiedzi.

• „Ten kubek jest mój, a tamten jest twój” – przestrzeń;
• „Ta decyzja” (bieżąca), „tamta decyzja” (z przeszłości);
• „Wspomnę teraz o dwóch kwestiach. Ta pierwsza jest kluczowa, tamta druga – poboczna” – struktura tekstu.

Zaimki te odmieniają się jak przymiotniki, więc muszą być zgodne z rzeczownikiem, który określają:

• „Ten samochód”, ale: „ta książka”, „to okno”;
• „Do tej szkoły”, „O tym projekcie”, „Z tamtym kolegą”.

Nieprecyzyjne „ten, tamten, taki”

Nadmierne używanie zaimków wskazujących osłabia precyzję wypowiedzi. Wystarczy spojrzeć na takie zdania:

• „Ten gość z tej firmy mówił coś o tym projekcie”;
• „Ta sprawa z tym dokumentem jest taka dziwna”.

Tu zamiast trzech „teńków” i „tych” lepiej nazwać rzeczy po imieniu:

• „Przedstawiciel firmy X mówił o projekcie pilotażowym”;
• „Sprawa z podpisaniem umowy jest dość skomplikowana”.

W języku mówionym jeden czy dwa zaimki wskazujące są naturalne, ale gdy zaczynają dominować, tekst staje się mętny.

„Ów” i „owy” – styl podniosły i potoczny

Zaimki „ów, owa, owo” pełnią funkcję zbliżoną do „ten, ta, to”, ale są bardziej książkowe. Zwykle odnoszą się do czegoś wspomnianego wcześniej:

• „Student nie oddał pracy w terminie. Z tego powodu ów nie został dopuszczony do obrony”.

Trzeba odróżnić je od potocznego „owy/owa” w znaczeniu „jakiś tam, wspomniany”, często używanego żartobliwie: „Ten owy kolega znów się spóźnił”. Taki zabieg ma charakter stylizacyjny, a w tekstach formalnych bywa odebrany jako zbyt swobodny.

Zaimki pytajne i względne w zdaniach złożonych

Kto, co, jaki, który – poprawne pytania

Zaimki pytajne (kto, co, jaki, który, czyj, ile) stoją zwykle na początku pytania i przyciągają akcent zdaniowy:

• „Kto zadzwonił?”;
• „Co się stało?”;
• „Jaki film oglądałeś?”;
• „Która godzina?”;
• „Czyj to jest telefon?”;
• „Ile to kosztuje?”.

Najczęstsza trudność to odmiana zaimka „który” i zgodność z rzeczownikiem:

• „Którego dnia przyjeżdżasz?” – dopełniacz;
• „Z którym kolegą rozmawiałeś?” – narzędnik;
• „O której książce mówisz?” – miejscownik.

Zaimki względne: „który” i „co”

Te same formy (kto, co, który, jaki, czyj) mogą spajać zdania podrzędne, wtedy pełnią funkcję zaimków względnych:

• „Znam człowieka, który tam pracuje”;
• „To jest coś, co mnie naprawdę cieszy”;
• „To kolega, który mi pomógł”.

Zaimki względne muszą zgadzać się z rzeczownikiem, do którego się odnoszą, i przyjmują przypadek narzucony przez funkcję w zdaniu podrzędnym:

• „To jest człowiek, którego widziałem wczoraj” – w zdaniu podrzędnym pełni funkcję dopełnienia (biernik);
• „To jest człowiek, któremu pomogłem” – celownik;
• „To jest człowiek, z którym rozmawiałem” – narzędnik.

„Który” czy „jaki”?

W wielu zdaniach wybór między „który” a „jaki” wpływa na precyzję:

• „Film, który oglądałem” – chodzi o konkretny film spośród znanego zbioru;
• „Film, jaki oglądałem” – bardziej ogólna cecha, gatunek, rodzaj („taki film jak…”).

W języku potocznym „jaki” często zajmuje miejsce „który” – „Ta książka, jaka leży na stole” – ale w języku staranniejszym lepiej wybrać: „Ta książka, która leży na stole”.

Zaimki nieokreślone i przeczące

„Ktoś, coś, jakiś” – gdy mówimy ogólnie

Zaimki nieokreślone (np. ktoś, coś, jakiś, któryś, czyjś, niejeden, niektóry, każdy) używane są, gdy nie precyzujemy tożsamości osoby lub rzeczy:

• „Ktoś zadzwonił, ale nie wiem kto”;
• „Potrzebuję jakiejś pomocy”;
• „Coś mi tu nie pasuje”.

Nadmierne ich użycie rozmywa wypowiedź. Zamiast „Ktoś coś mówił o jakichś zmianach” lepiej od razu dopowiedzieć, jeśli to możliwe: „Kierownik działu zapowiedział zmiany w grafiku”.

„Każdy, wszyscy, nikt” – zgodność z orzeczeniem

Zaimki ogólne (każdy, wszyscy, nikt, nic) bardzo mocno wpływają na kształt całego zdania, zwłaszcza na formę orzeczenia.

• „Każdy jest odpowiedzialny za swoje decyzje” – liczba pojedyncza;
• „Wszyscy są odpowiedzialni za swoje decyzje” – liczba mnoga;
• „Nikt nie przyszedł na spotkanie” – przeczenie w czasowniku;
• „Nic się nie wydarzyło” – podwójne przeczenie jest tu poprawne.

Przy „każdy” orzeczenie pozostaje w liczbie pojedynczej, nawet jeśli w dalszej części zdania pojawi się rzeczownik w liczbie mnogiej:

• „Każdy z uczestników podpisał listę obecności” (nie: „podpisali”).

Z kolei „wszyscy” łączy się naturalnie z liczbą mnogą:

• „Wszyscy podpisali listę obecności”.

Podwójne przeczenie z zaimkami przeczącymi

W języku polskim po zaimkach przeczących (nikt, nic, żaden) stosuje się tzw. podwójne przeczenie. Dla osób przyzwyczajonych do języka angielskiego może to brzmieć nietypowo, ale po polsku taka konstrukcja jest normą:

• „Nikt nie przyszedł”;
• „Niczego nie pamiętam”;
• „Żaden z uczniów nie odpowiedział na pytanie”.

Błędem byłoby usuwanie „nie” po czasowniku:

• nie: „Nikt przyszedł na czas”;
• dobrze: „Nikt nie przyszedł na czas”.

„Żaden” a „żaden z” – pułapki liczby pojedynczej i mnogiej

Zaimki typu „żaden” w połączeniu z rzeczownikami w liczbie mnogiej kuszą, by użyć orzeczenia w liczbie mnogiej. Normatywnie poprawna zostaje jednak liczba pojedyncza:

• „Żaden z uczestników nie zgłosił uwag” (forma zalecana w polszczyźnie starannej);
• „Żadne z dzieci nie chciało wyjść na scenę”.

W języku potocznym często słychać:

• „Żaden z uczestników nie zgłosili uwag” – konstrukcja obecna w mowie, ale uznawana za niepoprawną w piśmie oficjalnym.

W tekstach swobodnych (np. dialogach w powieści) taki kształt zdań może jednak oddawać naturalną mowę bohaterów.



Zaimki a szyk zdania i akcent

Przesuwanie zaimków w zdaniu

Zmiana miejsca zaimka w zdaniu często zmienia akcent logiczny. To narzędzie, które bywa bardziej subtelne niż podnoszenie głosu.

• „Ja mu to powiedziałem” – podkreślamy „ja, a nie ktoś inny”;
• „Powiedziałem to jemu” – istotny jest odbiorca komunikatu;
• „To ja powiedziałem” – akcent na sprawcę.

W tekstach pisanych przesunięcie zaimka wystarcza, by zmienić sens:

• „On naprawdę ciebie lubi” – nacisk na osobę „ciebie”;
• „On naprawdę ciebie lubi” – podkreślamy szczerość uczucia;
• „On naprawdę ciebie lubi” – ważne, że to on, a nie ktoś inny.

Zaimki osobowe w roli tematu i rematu

W polszczyźnie dość łatwo zmienić to, co stanowi temat zdania (to, o czym mówimy) i remat (to, co o nim orzekamy), właśnie przez manipulację zaimkiem:

• „Ona kupiła ten dom” – temat: „ona”; informacja: co zrobiła;
• „Ten dom kupiła ona” – temat: dom; dopowiedzenie: kto jest nabywcą.

W piśmie takie przestawki są szczególnie użyteczne w długich tekstach, gdy chcemy płynnie nawiązać do poprzedniego zdania:

• „Dom był wystawiony na sprzedaż od miesięcy. Ten dom kupiła ona, mimo wahań sprzedającego”.

Redundancja zaimków – kiedy je opuszczać?

Polszczyzna pozwala opuszczać zaimek osobowy, jeśli forma czasownika jasno wskazuje osobę:

• „Idę do domu” (zamiast: „Ja idę do domu”);
• „Piszemy raport” (zamiast: „My piszemy raport”).

Dodanie „ja, my, ty” ma funkcję wzmocnienia, kontrastu albo podkreślenia:

• „Ja zrobiłem wszystko, co mogłem” – akcent na zaangażowanie mówiącego;
• „My zapłaciliśmy, oni nie” – wyraźne przeciwstawienie.

W tekstach naukowych czy urzędowych nadużywanie „ja” bywa odbierane jako zbyt osobiste. Najczęściej wystarcza forma bezosobowa („przeanalizowano dane”) lub liczba mnoga („przedstawiamy wyniki”).

Zaimki a styl wypowiedzi

Oficjalne „Państwo” i grzecznościowe „Pan, Pani”

W języku oficjalnym ogromne znaczenie mają zaimki grzecznościowe: Pan, Pani, Państwo. Od nich zależy ton całej wypowiedzi.

• „Czy Pan może podpisać ten dokument?”;
• „Czy Państwo są zadowoleni z usługi?”;
• „Czy Pani już zamówiła posiłek?”.

W listach, mailach i dokumentach oficjalnych zaimki te pisze się wielką literą, jeśli odnoszą się do adresata:

• „Zwracam się do Państwa z prośbą…”;
• „Proszę, aby Pan przesłał brakujące dokumenty”.

W korespondencji wewnątrz firmy zwyczaj bywa luźniejszy: dopuszcza się małą literę („pan, pani”), o ile jest to przyjęta norma w danym środowisku. W pismach urzędowych i oficjalnych formularzach nadal dominuje wielka litera.

„Ty” czy „Pan/Pani”? – przechodzenie na „ty”

Zmiana zaimka z „Pan/Pani” na „ty” to zmiana relacji. W mowie potocznej często następuje po wzajemnej propozycji:

• „Przejdźmy na ty?” – „Jasne, mówmy sobie po imieniu”.

W tekstach pisanych (np. w mailach) przejście na „ty” lepiej jasno zasygnalizować, zwłaszcza gdy relacja była wcześniej oficjalna:

• „Jeśli się zgadzasz, proponuję przejść na ty – będzie nam łatwiej współpracować”.

Chaos zaczyna się wtedy, gdy w jednym piśmie mieszają się formy:

• niekonsekwentnie: „Czy byłby Pan tak miły przesłać pliki? Jeśli się zgodzisz, prześlę Ci umowę”;
• lepiej: „Czy byłby Pan tak miły przesłać pliki? Jeśli się Pan zgodzi, prześlę Panu umowę”.

Unikanie natarczywego „ty” w języku marketingu

W tekstach reklamowych i na stronach internetowych nadużywa się czasem zaimka „ty”, co bywa męczące dla odbiorcy:

• „Zapisz się, odbierz swój prezent, zyskaj swoje korzyści, rozwiń swoje umiejętności” – nagromadzenie zaimków.

Lepiej oszczędniej gospodarować zaimkami, łącząc je z bezosobowymi formami:

• „Zapisz się na kurs i odbierz prezent”;
• „Kurs pomaga rozwinąć umiejętności w krótkim czasie”.

Najczęstsze błędy zaimkowe w praktyce

Dwuznaczne odniesienia – „on” i „ona” bez jasnego poprzednika

Jedna z najczęstszych trudności: zaimek osobowy pojawia się w zdaniu, ale nie wiadomo, do kogo się odnosi, bo w kontekście jest kilka osób lub rzeczy.

• „Rozmawiałem z Piotrem o Tomku. On powiedział, że ma mało czasu” – kto ma mało czasu?

Rozwiązania są proste, choć wymagają lekkiego przeredagowania zdania:

• „Rozmawiałem z Piotrem o Tomku. Piotr powiedział, że ma mało czasu”;
• „Rozmawiałem z Piotrem o Tomku. Tomek powiedział, że ma mało czasu”.

Podobnie w opisach firmowych:

• „Spółka X przejęła spółkę Y. Ona jest teraz liderem rynku” – niejasne, która z nich.

Wystarczy doprecyzować:

• „Po przejęciu spółka X jest liderem rynku”;
• „Spółka połączona jest teraz liderem rynku”.

„Ich” zamiast „je” i inne kalki z mowy potocznej

W mowie codziennej utrwala się kilka konstrukcji, które w polszczyźnie starannej uchodzą za błędne. Jedną z nich jest wstawianie „ich” zamiast „je”:

• nie: „Widziałem ich w sklepie” – jeśli mowa o rzeczach, np. książkach;
• dobrze: „Widziałem je w sklepie” – „je” odnosi się do rzeczowników rodzaju żeńskiego w liczbie mnogiej.

Dla osób, które często mówią gwarą lub silną polszczyzną potoczną, poprawna forma bywa nienaturalna. W tekstach oficjalnych i szkolnych warto jednak świadomie stosować:

• „Wypożyczyłem je z biblioteki” – książki;
• „Znam je bardzo dobrze” – osoby rodzaju żeńskiego w liczbie mnogiej („te koleżanki”).

Mieszanie rodzajów – „to dziewczyna, który…”

Zaimki muszą zgadzać się z rzeczownikiem pod względem rodzaju. W szybkiej mowie pojawiają się czasem takie zlepki:

• nie: „To dziewczyna, który tu pracuje”;
• dobrze: „To dziewczyna, która tu pracuje”;
• dobrze: „To kolega, który tu pracuje”.

Gdy rzeczownik ma tę samą formę w różnych rodzajach („pilot”, „psycholog”), rodzaj zaimka wskazuje, o kim mowa:

• „To psycholog, która prowadzi terapię rodzinną” – kobieta;
• „To psycholog, który prowadzi terapię rodzinną” – mężczyzna.

Zaimki w zdaniach wielokrotnie złożonych

Im zdanie dłuższe, tym większe ryzyko, że „który, co, on, oni” zaczną się plątać. Typowy szkolny przykład:

„Rozmawiałem z kolegą, który ma brata, który pracuje w firmie, która…” – po trzecim „który” czytelnik traci orientację.

Kilka prostych zabiegów porządkuje wypowiedź:

• zamiana jednego z „który” na rzeczownik: „Rozmawiałem z kolegą, który ma brata. Ten brat pracuje w firmie…”;
• podział zdania na dwa lub trzy krótsze: „Rozmawiałem z kolegą. Ma brata. Brat pracuje w firmie…”;
• użycie imienia/nazwy zamiast kolejnego zaimka: „Rozmawiałem z kolegą, który ma brata. Brat pracuje w firmie X, a firma…”.

Ćwiczenie praktyczne: popraw zaimki w zdaniach

Przekształcanie zdań nieprecyzyjnych

Kilka przykładów pokazujących, jak niewielka zmiana zaimka porządkuje przekaz.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Co to jest zaimek i jaką pełni funkcję w zdaniu?

Zaimek to część mowy, która zastępuje inne wyrazy: rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki albo przysłówki, a czasem nawet całe fragmenty wypowiedzi. Dzięki temu nie musimy powtarzać wciąż tych samych słów („Kasia kupiła książkę. Ona jest ciekawa”).

Zaimek nie nazywa wprost osoby czy rzeczy, ale wskazuje na nią w danym kontekście. To, kogo oznacza „on” lub „ona”, wynika z wcześniejszego zdania lub sytuacji. Dlatego poprawne użycie zaimków ma kluczowe znaczenie dla jasności wypowiedzi.

Jakie są rodzaje zaimków w języku polskim?

W języku polskim można wyróżnić kilka podstawowych grup zaimków. Z punktu widzenia tego, co zastępują, są to: zaimki rzeczowne (np. ja, ty, ktoś, nikt), przymiotne (np. mój, ten, jakiś), liczebne (np. ile, kilka, tyle) oraz przysłowne (np. tu, tam, wtedy, tak).

Ze względu na znaczenie mówimy o zaimkach: osobowych (ja, ty, on), dzierżawczych (mój, twój, ich), wskazujących (ten, tamten, taki), zwrotnych (się), pytajnych (kto, co, jaki), względnych (kto, który w zdaniach podrzędnych), nieokreślonych (ktoś, coś, jakiś), ogólnych (każdy, wszyscy) i przeczących (nikt, nic, żaden).

Jak odmieniają się zaimki osobowe: ja, ty, my, wy?

Zaimki osobowe „ja, ty, my, wy” odmieniają się przez przypadki, a ich odmiana jest dość regularna. Przykładowo: „ja” – mnie (D, C, B, Ms), mną (N); „ty” – ciebie/cię (D, B), tobie/ci (C), tobą (N); „my” – nas (D, B, Ms), nam (C), nami (N); „wy” – was (D, B, Ms), wam (C), wami (N).

W języku potocznym stosujemy często formy krótkie: mi, ci, cię („Daj mi”, „Lubię cię”). W pozycjach akcentowanych, na początku zdania lub w stylu bardziej oficjalnym używamy form dłuższych: mnie, tobie, ciebie („Mnie to mówisz?”, „Ciebie szukam”).

Kiedy używać form „mi, ci, go, mu”, a kiedy „mnie, tobie, jego, jemu”?

Formy krótkie (mi, ci, go, mu) to tzw. enklityki – zwykle stoją w środku zdania, po czasowniku lub innym wyrazie, i nie pojawiają się na jego początku: „Daj mi spokój”, „Powiedz mu prawdę”, „Widziałem go”. Są typowe dla języka potocznego i szybszej mowy.

Form pełnych (mnie, tobie, jego, jemu) używa się w miejscach akcentowanych, na początku zdania, gdy chcemy coś podkreślić lub w stylu oficjalnym: „Mnie to nie dotyczy”, „Jemu ufam najbardziej, nie tobie”, „Jego tam nie było”. Mieszanie tych form w bardzo oficjalnych tekstach może brzmieć nienaturalnie.

Czym różnią się zaimki „każdy” i „wszyscy” i kiedy ich używać?

„Każdy” odnosi się do pojedynczego elementu zbioru, ale rozpatrywanego w uogólnieniu: „Każdy popełnia błędy” (mówimy o jednostce, ale w sposób ogólny). „Wszyscy” podkreśla cały zbiór jako całość: „Wszyscy popełniamy błędy” (akcent pada na grupę).

Błędem jest ich mechaniczne zamienianie, gdy zmienia to sens zdania. „Każdy uczeń przyniósł zeszyt” oznacza, że nie było wyjątków. „Wszyscy uczniowie przynieśli zeszyty” podkreśla grupę, ale gramatycznie wymaga innej zgody w zdaniu (liczba mnoga).

Jakie są najczęstsze błędy w użyciu zaimków w polskich zdaniach?

Do najczęstszych błędów należą: niejasne odniesienie zaimka („On powiedział, że on przyjdzie” – nie wiadomo, kto kogo ma na myśli), nadużywanie zaimków osobowych tam, gdzie nie są potrzebne („Ja poszłam, ja zobaczyłam, ja zrobiłam” – styl ciężki), a także mylenie zaimków nieokreślonych i ogólnych („jakieś tam rzeczy”, „coś tam”) w miejscach wymagających precyzji.

Często pojawiają się też błędy w doborze form krótkich i długich (np. „Mi to nie przeszkadza” na początku zdania zamiast „Mnie to nie przeszkadza”) oraz konsekwencje złej odmiany zaimków przez przypadek, rodzaj lub liczbę, co prowadzi do niezgodności gramatycznej w zdaniu.

Czy w języku polskim zawsze trzeba używać zaimków osobowych „ja, ty, on”?

W polszczyźnie zaimki osobowe nie są obowiązkowe, ponieważ informacja o osobie jest zwykle zawarta w formie czasownika („Czytam” = „Ja czytam”, „Pójdziemy” = „My pójdziemy”). Zaimki dodajemy, gdy chcemy coś podkreślić, uniknąć niejasności lub nadać wypowiedzi emocjonalny charakter: „Ja tego nie zrobię!”, „To ty miałeś rację”.

Nadmierne wstawianie zaimków osobowych w każdym zdaniu sprawia, że tekst brzmi sztucznie i „angielskawo”, jak tłumaczenie kalką z języków, w których zaimki są konieczne (np. z angielskiego). W poprawnym stylu stosuje się je oszczędnie i celowo.

Najważniejsze punkty

• Zaimki zastępują inne wyrazy (rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki, przysłówki, a nawet całe zdania), dzięki czemu wypowiedzi stają się zwięzłe, naturalne i pozbawione zbędnych powtórzeń.
• Sens zaimka zawsze zależy od kontekstu – nie nazywa on wprost osób czy rzeczy, lecz na nie wskazuje, co czyni go wygodnym, ale też podatnym na błędy i niejasności.
• Zaimki pełnią w zdaniu kilka ról: zastępują powtarzające się wyrazy, łączą zdania i fragmenty wypowiedzi, podkreślają relacje między elementami oraz pozwalają na uogólnienia i skróty myślowe.
• Zaimki dziedziczą cechy gramatyczne od wyrazów, które zastępują – odmieniają się przez przypadki, liczbę, rodzaj i osobę, a poprawność formy zależy od zgodności z rzeczownikiem czy innym wyrazem odniesienia.
• Podział funkcjonalny wyróżnia zaimki rzeczowne, przymiotne, liczebne i przysłowne, co ułatwia ich odmianę, bo przejmują one zasady odpowiednich klas (rzeczownikowej, przymiotnikowej, liczebnikowej).
• Podział znaczeniowy obejmuje m.in. zaimki osobowe, dzierżawcze, wskazujące, zwrotne, pytajne, względne, nieokreślone, ogólne i przeczące, co pomaga w analizie składni i rozpoznawaniu typowych błędów.
• Zaimki osobowe stanowią trzon systemu – wskazują uczestników komunikacji, nie zawsze muszą być wyrażone w polszczyźnie, a ich nadużywanie (np. na wzór angielszczyzny) prowadzi do ciężkiego, nienaturalnego stylu.

Dla ciekawskich – więcej materiałów:

• 

  Opanowanie angielskich liczebników – łatwiejsze niż myślisz

• 

  50 najczęściej używanych przymiotników w języku angielskim

• 

  Jak poprawnie odmieniać rzeczowniki po niemiecku?

• 

  Niemieckie zaimki osobowe – szybkie przypomnienie

• 

  Jak opanować mowę zależną po angielsku?

• 

  Dlaczego niemiecki ma trzy rodzaje gramatyczne?